Vườn quốc gia Núi Chúa - Phước Bình có tổng diện tích 56.200,47ha, gồm 48.848,47ha đất liền và 7.352ha biển. Nơi đây hội tụ nhiều hệ sinh thái đặc trưng, từ rừng khô hạn, bán sa mạc, rạn san hô ven biển đến những cánh rừng tự nhiên vùng núi cao. Sự phong phú về cảnh quan và đa dạng sinh học tạo nên giá trị đặc biệt, đồng thời đặt ra yêu cầu quản lý, bảo vệ tài nguyên rừng và biển một cách đồng bộ.
Giá trị sinh thái đặc trưng
Một góc quang cảnh Vườn quốc gia Núi Chúa - Phước Bình (Ảnh: vqgnuichuaphuocbinh.vn).
Khu vực Núi Chúa nổi bật với hệ sinh thái rừng khô hạn độc đáo của Việt Nam và Đông Nam Á. Địa hình núi sát biển, khí hậu nắng nóng, lượng mưa thấp tạo nên sự đan xen giữa rừng, trảng cỏ, núi đá và vùng bán sa mạc. Khu vực này ghi nhận 1.971 loài thực vật, 852 loài động vật; vùng biển có khoảng 350 loài san hô, 188 loài rong biển và là nơi rùa biển lên bãi cát ven bờ sinh sản.
Khác với đặc trưng khô hạn của Núi Chúa, khu vực Phước Bình có hệ sinh thái rừng núi cao với địa hình đồi núi, khí hậu mát mẻ và nhiều kiểu thảm thực vật. Khu vực này có 6 kiểu thảm thực vật chính và 8 kiểu phụ; ghi nhận 1.679 loài thực vật, trong đó có 172 loài quý hiếm, cùng 507 loài động vật, trong đó có 110 loài quý hiếm. Đây là nơi có giá trị bảo tồn nhiều loài động vật hoang dã và nguồn gen thực vật rừng.
Sự khác biệt về địa hình, khí hậu và hệ sinh thái giữa hai khu vực tạo nên giá trị nổi bật của Vườn quốc gia Núi Chúa - Phước Bình. Tuy nhiên, việc bảo vệ tài nguyên trên địa bàn rộng, từ rừng núi cao đến vùng biển ven bờ, đang đặt ra yêu cầu tăng cường tuần tra, giám sát đa dạng sinh học, phòng cháy, chữa cháy rừng và kiểm soát các hoạt động tác động đến hệ sinh thái. Bên cạnh đó, là công tác bảo tồn với hỗ trợ sinh kế, nâng cao vai trò của cộng đồng dân cư vùng đệm trong bảo vệ tài nguyên thiên nhiên.
Áp lực trong công tác quản lý, bảo tồn
Thời gian qua, Ban Quản lý Vườn quốc gia Núi Chúa - Phước Bình đã triển khai nhiều giải pháp quản lý, tuần tra, kiểm soát, góp phần bảo vệ diện tích rừng và các hệ sinh thái tự nhiên. Tuy nhiên, với diện tích quản lý lớn, địa bàn trải rộng từ vùng núi cao đến ven biển, công tác bảo tồn vẫn đối mặt với không ít khó khăn. Việc duy trì lực lượng bảo vệ thường xuyên, kiểm soát các hoạt động tác động đến tài nguyên, phòng ngừa cháy rừng, bảo vệ các loài động, thực vật và hệ sinh thái biển đòi hỏi nguồn lực và sự phối hợp chặt chẽ hơn.
Trong khi đó, yêu cầu bảo tồn ngày càng đặt ra cao hơn, đòi hỏi phải có giải pháp đồng bộ từ bảo vệ, phục hồi hệ sinh thái đến giám sát đa dạng sinh học. Việc gắn công tác bảo tồn với sinh kế người dân vùng đệm cũng là vấn đề cần được quan tâm để bảo đảm hiệu quả lâu dài.
Bảo vệ rừng, phục hồi hệ sinh thái
Một góc quang cảnh Vườn quốc gia Núi Chúa - Phước Bình (Ảnh: vqgnuichuaphuocbinh.vn).
Trước tình hình đó, UBND tỉnh Khánh Hòa ban hành quyết định số 3810/QĐ-UBND ngày 29/10/2026 về việc ban hành kế hoạch quản lý tổng hợp tài nguyên rừng và biển khu vực Vườn quốc gia Núi Chúa - Phước Bình giai đoạn 2026 - 2030.
Theo đó, mục tiêu của kế hoạch đặt ra là nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước, bảo tồn thiên nhiên và sử dụng bền vững tài nguyên rừng, biển. Trong đó, tỉnh phấn đấu bảo vệ ổn định diện tích rừng hiện có, ưu tiên rừng tự nhiên, các khu vực có giá trị đa dạng sinh học cao và những sinh cảnh quan trọng. Đến năm 2030, phấn đấu tăng độ che phủ rừng khoảng 1% thông qua trồng rừng, khoanh nuôi xúc tiến tái sinh tự nhiên, phục hồi rừng và nâng cao hiệu quả quản lý, bảo vệ.
Đối với công tác quản lý, bảo vệ rừng, các đợt tuần tra, kiểm tra sẽ tập trung vào những khu vực trọng điểm có nguy cơ phá rừng, khai thác lâm sản trái phép, săn bắt động vật hoang dã và cháy rừng. Các tuyến đường ra vào rừng, khu vực giáp ranh cũng được chú trọng kiểm soát nhằm kịp thời phát hiện, ngăn chặn và xử lý hành vi xâm hại tài nguyên.
Công tác phòng cháy, chữa cháy rừng triển khai chủ động theo phương án hằng năm, phù hợp với đặc điểm từng khu vực. Các vùng trọng điểm có nguy cơ cháy được rà soát, xác định để bố trí lực lượng, phương tiện và giải pháp phòng ngừa; duy trì lực lượng trực cháy trong mùa khô, đầu tư trang thiết bị, tổ chức diễn tập, tập huấn kỹ năng chữa cháy rừng. Các biện pháp như làm đường băng cản lửa, xử lý thực bì, kiểm soát việc sử dụng lửa trong rừng và ven rừng cũng được chú trọng.
Song song với bảo vệ rừng, kế hoạch đặt mục tiêu phục hồi những khu vực rừng bị suy thoái, có nguy cơ sa mạc hóa và các sinh cảnh quan trọng của động vật hoang dã. Các hoạt động khoanh nuôi xúc tiến tái sinh tự nhiên, trồng rừng bằng cây bản địa phù hợp với điều kiện từng khu vực sẽ được triển khai hằng năm. Đồng thời, từng bước xây dựng, nâng cấp hệ thống vườn ươm cây bản địa phục vụ phục hồi rừng, bảo tồn nguồn gen và phát triển hệ sinh thái rừng bền vững.
Bảo tồn đa dạng sinh học rừng và biển
Đối với hợp phần quản lý Khu bảo tồn biển Vườn quốc gia Núi Chúa, các nhiệm vụ được tích hợp theo Quyết định số 2431/QĐ-UBND ngày 16/7/2026 của UBND tỉnh. Trọng tâm là bảo vệ, phục hồi hệ sinh thái biển; bảo vệ rùa biển, nguồn lợi thủy sản; tổ chức tuần tra, kiểm soát, quan trắc, truyền thông và phát triển sinh kế. Việc tích hợp nhằm thống nhất công tác theo dõi, phối hợp và đánh giá kết quả quản lý tổng hợp, không làm thay đổi mục tiêu, nhiệm vụ, chỉ tiêu, cơ chế quản lý và kinh phí đã được phê duyệt tại quyết định này.
Một nhiệm vụ quan trọng khác là điều tra, giám sát đa dạng sinh học và xây dựng cơ sở dữ liệu phục vụ quản lý, bảo tồn. Các loài động, thực vật nguy cấp, quý, hiếm và những hệ sinh thái có giá trị bảo tồn cao sẽ được điều tra, kiểm kê, theo dõi diễn biến. Cùng với đó là giám sát biến động sinh cảnh tự nhiên, đánh giá tác động của biến đổi khí hậu và các yếu tố ảnh hưởng đến hệ sinh thái rừng, biển. Cơ sở dữ liệu số về tài nguyên rừng, biển và đa dạng sinh học, bản đồ số tài nguyên thiên nhiên cũng được xây dựng, cập nhật thường xuyên để phục vụ công tác quản lý, giám sát và điều hành.
Việc ứng dụng khoa học, công nghệ, hệ thống thông tin địa lý (GIS), viễn thám và các phần mềm quản lý tuần tra sẽ được tăng cường nhằm nâng cao hiệu quả theo dõi diễn biến tài nguyên. Ban Quản lý Vườn quốc gia Núi Chúa - Phước Bình cũng mở rộng hợp tác với các viện nghiên cứu, trường đại học, tổ chức khoa học và đối tác trong, ngoài nước để triển khai nghiên cứu, tiếp nhận hỗ trợ kỹ thuật, đào tạo chuyên môn và huy động nguồn lực phục vụ bảo tồn đa dạng sinh học.
Hỗ trợ sinh kế cho cộng đồng vùng đệm
Cùng với các nhiệm vụ chuyên môn, kế hoạch dự kiến hỗ trợ phát triển sinh kế, cải thiện đời sống cho người dân tại cộng đồng vùng đệm. Các mô hình sinh kế thân thiện với môi trường, nông nghiệp sinh thái, sản xuất bền vững và ngành nghề truyền thống phù hợp với điều kiện địa phương sẽ được quan tâm triển khai. Người dân cũng được khuyến khích tham gia các tổ cộng đồng, nhận giao khoán bảo vệ rừng, phối hợp tuần tra và giám sát tài nguyên. Qua đó, gắn cải thiện đời sống với bảo vệ rừng, bảo tồn biển, góp phần giảm áp lực khai thác tài nguyên thiên nhiên.
Bố trí nguồn lực, phân công thực hiện
Tổng nhu cầu kinh phí thực hiện các nhiệm vụ trong giai đoạn 2026 - 2030 dự kiến hơn 155,42 tỷ đồng. Trong đó, công tác quản lý, bảo vệ tài nguyên rừng cần khoảng 118,28 tỷ đồng; quản lý Khu bảo tồn biển Núi Chúa khoảng 3,66 tỷ đồng; xây dựng cơ sở dữ liệu tài nguyên đa dạng sinh học 10,79 tỷ đồng; điều tra, giám sát đa dạng sinh học trên cạn 4,25 tỷ đồng và hỗ trợ phát triển sinh kế, cải thiện đời sống cộng đồng dân cư vùng đệm 18,45 tỷ đồng. Theo phân kỳ, nhu cầu kinh phí năm 2026 khoảng 20,6 tỷ đồng; năm 2027 khoảng 36,86 tỷ đồng; năm 2028 khoảng 32,66 tỷ đồng; năm 2029 khoảng 32,65 tỷ đồng và năm 2030 khoảng 32,65 tỷ đồng. Nguồn thực hiện dự kiến từ chi thường xuyên ngân sách tỉnh hằng năm, căn cứ nhiệm vụ, khối lượng thực hiện và khả năng cân đối ngân sách. Đây là tổng nhu cầu kinh phí dự kiến cho cả giai đoạn, không phải mức giao dự toán hoặc cam kết bố trí ngân sách.
Ban Quản lý Vườn quốc gia Núi Chúa - Phước Bình được giao chủ trì tổ chức thực hiện; hằng năm phối hợp với các sở, ngành, địa phương rà soát nhiệm vụ, xây dựng nội dung triển khai và dự toán kinh phí trình cấp có thẩm quyền xem xét. Sở Nông nghiệp và Môi trường có trách nhiệm hướng dẫn, kiểm tra, đôn đốc và tổng hợp tình hình thực hiện. Các sở, ngành, địa phương liên quan phối hợp triển khai theo chức năng, nhiệm vụ; trong đó, chính quyền các xã vùng đệm tăng cường tuyên truyền, vận động người dân chấp hành quy định về bảo vệ rừng, bảo tồn thiên nhiên và môi trường.
Việc quản lý tổng hợp tài nguyên rừng và biển theo hướng đồng bộ, gắn bảo tồn với phục hồi hệ sinh thái và phát triển sinh kế cộng đồng được kỳ vọng góp phần nâng cao hiệu quả bảo vệ đa dạng sinh học, sử dụng bền vững tài nguyên thiên nhiên tại Vườn quốc gia Núi Chúa - Phước Bình.
Như Tuấn