Ở các làng Chăm trong tỉnh, mỗi dịp vào mùa lễ, những chiếc mâm gỗ (theo tiếng Chăm gọi là Salao takai) lại được lau chùi, chuẩn bị cẩn thận. Đây không phải là vật dụng dùng trong sinh hoạt hằng ngày, mà là đồ lễ linh thiêng chuyên dùng để dâng cúng lễ vật, thể hiện lòng thành kính đối với thần linh, tổ tiên và cộng đồng.
Mâm gỗ xuất hiện trong hầu hết các nghi lễ lớn của đồng bào Chăm như: Katê, Ramưwan, Rija, cúng đền tháp, tang lễ và nhiều nghi lễ truyền thống khác. Trên mâm thường bày lá chuối, hoa tươi, trầu cau, bánh trái... được sắp xếp hài hòa, cân đối. Công việc này chủ yếu do những phụ nữ lớn tuổi đảm nhận. Họ không chỉ bày lễ vật cho đẹp mắt, mà còn gửi gắm trong đó mong ước về sự đủ đầy, bình an và hạnh phúc cho gia đình, dòng tộc.
Phó Cả sư Nại Cao Liêm hướng dẫn các chức sắc trang trí hoa văn và vẽ màu trên mâm gỗ.
Để làm ra một chiếc mâm gỗ truyền thống đòi hỏi sự công phu và kiên nhẫn. Từ khâu làm đế, tạo chân, ghép mặt mâm đến sơn phủ và vẽ hoa văn, mỗi công đoạn đều cần sự tỉ mỉ, chỉn chu. Trên mặt mâm thường được vẽ các hoa văn truyền thống mang ý nghĩa biểu trưng như biểu tượng âm dương, lá đề cùng một số họa tiết trang trí quen thuộc trong đời sống văn hóa Chăm. Những đường nét ấy không chỉ làm cho chiếc mâm thêm đẹp, mà còn thể hiện quan niệm về sự hài hòa, cân bằng và ước vọng tốt lành.
Phó Cả sư Nại Cao Liêm, một trong số ít người còn gắn bó với nghề làm mâm gỗ truyền thống ở xã Thuận Nam chia sẻ: “Mâm gỗ được làm để phục vụ các nghi lễ cúng tế nên người Chăm rất coi trọng. Để làm được mâm đúng truyền thống cần nhiều thời gian và công sức. Tôi gắn bó với nghề để góp phần giữ gìn nét văn hóa truyền thống của người Chăm".
Trước đây, mọi công đoạn làm mâm gỗ đều được làm hoàn toàn thủ công. Người thợ dùng đục, dao, giấy nhám để gọt giũa từng chi tiết, nhất là phần chân mâm và các hoa văn trang trí. Hiện nay, một số công đoạn đã có sự hỗ trợ của máy tiện nên đường nét đều và tròn trịa hơn. Tuy nhiên, máy móc chỉ hỗ trợ phần kỹ thuật, còn cái hồn của chiếc mâm gỗ vẫn nằm ở sự khóe léo, cẩn trọng và kinh nghiệm của người làm. Chỉ cần sai sót nhỏ cũng có thể mất đi sự cân đối và vẻ trang nghiêm của sản phẩm.
Trong đời sống của đồng bào Chăm, hầu như mỗi gia đình đều có ít nhất một chiếc mâm gỗ dùng cho việc cúng lễ. Vì vậy, chiếc mâm không đơn thuần là một vật dụng, mà còn là một phần nếp sống và bản sắc văn hóa dân tộc. Qua nhiều thế hệ, cách làm mâm, cách sử dụng và gìn giữ mâm gỗ vẫn được trao truyền như một nét văn hóa truyền thống trong cộng đồng người Chăm.
Hiện nay, nghề làm mâm gỗ Chăm chưa được truyền dạy bài bản mà chủ yếu do các chức sắc trao truyền trong quá trình sinh hoạt và thực hành nghi lễ. Các vị chức sắc lớn tuổi, giàu kinh nghiệm hướng dẫn cho lớp chức sắc trẻ hơn từ cách sử dụng mâm trong từng nghi lễ đến kỹ thuật chế tác và giữ gìn các giá trị biểu trưng gắn với chiếc mâm. Vì vậy, bảo tồn nghề làm mâm gỗ không chỉ giữ một nghề thủ công mà còn góp phần gìn giữ hồn cốt văn hóa Chăm.
Trong bối cảnh đời sống hiện đại đang thay đổi nhanh chóng, nghề làm mâm gỗ Chăm cần được quan tâm, hỗ trợ để tránh nguy cơ mai một. Thạc sĩ Bá Minh Truyền - nhân viên Bảo tàng tỉnh cho biết: “Nhằm bảo tồn nghề làm mâm gỗ của đồng bào Chăm cần có những chính sách hỗ trợ nghệ nhân duy trì nghề và tổ chức truyền dạy lại cho thế hệ trẻ”.
Theo Báo và Phát thanh, Truyền hình Khánh Hòa
Xem bản tin gốc của Báo và Phát thanh, Truyền hình Khánh Hòa tại đây